14) Eğitimin Araçsallaşması Sorunu ve İnsan Merkezli Eğitim Yaklaşımı: Kuramsal Bir İnceleme

Yıl 2026, Cilt: 2, Sayı: 1, Sayfa 220-232, 11.12.2025

Tayfur ALKAN E-mail: ttayfuralkann@gmail.com Sultan Alparslan Ortaokulu, Altındağ, Ankara ORCID: 0009-0008-2819-4464	Neslihan AYDIN E-mail: nslhnaydn42@gmail.com Ayşe Tümer İlkokulu, Selçuklu, Konya ORCID: 0009-0008-4468-2345
Ali Kemal BİRİNCİ E-mail: emir61.ali61@gmail.com Bilim ve Sanat Merkezi, İlkadım, Samsun ORCID: 0009-0005-9399-6269

DOI: 10.5281/zenodo.17897372

TAM METİN

ÖZET

Günümüz eğitim sistemleri, küreselleşme, dijitalleşme ve neoliberal politikaların etkisiyle giderek daha fazla performans, verimlilik, rekabet ve ölçülebilir başarı odaklı bir yapıya dönüşmektedir. Bu dönüşüm süreci, eğitimi insanın çok boyutlu gelişimini destekleyen bir değer alanı olmaktan çıkararak, ekonomik üretkenliğe hizmet eden araçsal bir mekanizmaya indirgeme riskini beraberinde getirmektedir. Eğitimin araçsallaşması olarak tanımlanan bu olgu; öğrencinin bir birey olmaktan ziyade bir “çıktı”, öğretmenin ise bir “performans operatörü” gibi konumlandırılmasına yol açmaktadır. Bu makalenin amacı, eğitimin araçsallaşması sorununu felsefi, sosyolojik ve pedagojik temelleriyle ele almak ve buna karşılık insan merkezli eğitim yaklaşımının sunduğu bütüncül alternatifleri tartışmaktır. Çalışma kuramsal derleme yöntemiyle yapılandırılmış, Weber, Habermas, Freire, Rogers ve Maslow gibi düşünürlerin yaklaşımları temel alınarak analiz edilmiştir. Sonuç olarak, insan merkezli eğitimin yalnızca pedagojik bir tercih değil, aynı zamanda etik ve toplumsal bir zorunluluk olduğu vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Eğitimin Araçsallaşması, İnsan Merkezli Eğitim, Neoliberal Eğitim, Hümanist Pedagojik Yaklaşım, Eğitim Felsefesi.

Gönderim Tarihi: 06.11.2025

Kabul Tarihi: 12.11.2025

Elektronik Yayım Tarihi: 09.12.2025

ABSTRACT

Contemporary education systems are increasingly shaped by performance, efficiency, competitiveness, and measurable success because of globalization, digitalization, and neoliberal policies. This transformation risks reducing education from a value-based field that supports the multidimensional development of individuals to an instrumental mechanism serving economic productivity. This phenomenon, defined as the instrumentalization of education, leads to the positioning of students as “outputs” and teachers as “performance operators.” The aim of this study is to examine the problem of the instrumentalization of education within its philosophical, sociological, and pedagogical foundations, and to discuss the holistic alternatives offered by the human-centered education approach. This research is designed as a theoretical review and is grounded in the perspectives of thinkers such as Weber, Habermas, Freire, Rogers, and Maslow. The study concludes that human-centered education is not merely a pedagogical preference but also an ethical and social necessity.

Keywords: Instrumentalization of Education, Human-Centered Education, Neoliberal Education, Humanistic Pedagogy, Philosophy of Education.

Submitted Date: 06.11.2025

Acceptance Date: 12.11.2025

Electronic Issue Date: 09.12.2025

KAYNAK GÖSTER

Alkan, T., Aydın, N., & Birinci, A. K. (2025). Eğitimin Araçsallaşması Sorunu ve İnsan Merkezli Eğitim Yaklaşımı: Kuramsal Bir İnceleme. Akademik Eğitim Ve Araştırma Dergisi, 2(1), 220-232. https://doi.org/10.5281/zenodo.17897372

İNDEKS

KAYNAKÇA

Apple, M. W. (2019). Ideology and curriculum (4th ed.). Routledge.

Ball, S. J. (2020). The teacher’s soul and the terrors of performativity. Journal of Education Policy, 35(2), 213–232.

Ball, S. J. (2021). The education debate (3rd ed.). Policy Press.

Ballantine, J. H., & Hammack, F. M. (2019). The sociology of education: A systematic analysis (8th ed.). Routledge.

Biesta, G., & Säfström, C. A. (2011). A manifesto for education. Policy Futures in Education, 9(5), 540–547.

Biesta, G. (2020). Educational research: An unorthodox introduction. Bloomsbury Academic.

Connell, R. (2017). The good university: What universities actually do and why it’s time for radical change. Zed Books.

Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. Guilford Press.

Freire, P. (2019). Ezilenlerin pedagojisi (D. Hattatoğlu, Çev.). Ayrıntı Yayınları.

Freire, P. (2021). Pedagogy of the oppressed (50th anniversary ed.). Bloomsbury Academic.

Giroux, H. A. (2018). On critical pedagogy (2nd ed.). Bloomsbury Academic.

Giroux, H. A. (2020). Neoliberalism and the demise of democracy. Philosophy of Education Archive, 12–25.

Habermas, J. (2015). İletişimsel eylem kuramı (M. Tüzel, Çev.). Kabalcı Yayınları.

Han, B.-C. (2020). Yorgunluk toplumu (S. Eroğlu, Çev.). Metis Yayınları.

Hargreaves, A., & Fullan, M. (2020). Professional capital: Transforming teaching in every school (2nd ed.). Teachers College Press.

Illeris, K. (2018). Contemporary theories of learning. Routledge.

Illich, I. (2021). Okulsuz toplum (C. Aşçı, Çev.). Şule Yayınları.

Kohn, A. (2018). The homework myth. Da Capo Press.

Maslow, A. H. (1970). Motivation and personality (2nd ed.). Harper & Row.

Noddings, N. (2017). Philosophy of education (4th ed.). Westview Press.

Nussbaum, M. C. (2016). Not for profit: Why democracy needs the humanities. Princeton University Press.

Nussbaum, M. C. (2020). The monarchy of fear: A philosopher looks at our political crisis. Oxford University Press.

OECD. (2022). Education at a glance 2022: OECD indicators. OECD Publishing.

Rogers, C. R. (1969). Freedom to learn. Charles Merrill.

Rogers, C. R. (1983). Freedom to learn for the 80s. Merrill Publishing.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2017). Self-determination theory: Basic psychological needs in motivation, development, and wellness. Guilford Press.

Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2020). Intrinsic and extrinsic motivation from a self-determination theory perspective. Contemporary Educational Psychology, 61, 101860.

Sartre, J. P. (2007). Varoluşçuluk bir hümanizmdir (A. Güngören, Çev.). İthaki Yayınları.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2016). A history of modern psychology (10th ed.). Cengage Learning.

Selwyn, N. (2022). Education and technology: Key issues and debates (2nd ed.). Bloomsbury Academic.

Weber, M. (2012). Ekonomi ve toplum (L. Boyacı, Çev.). Yarın Yayınları. Williamson, B. (2021). Big data in education: The digital future of learning, policy and practice. Sage.